«معماریِ اسلامی» در چالش؛
ریشهشناسی دانشواژه: تقابل و تمایز غربی، تضاد در نمادها و شیوهها، تداوم ایرانی
مهدی شادکار
چکیده
«معماری اسلامی» چیست؟ آیا چنین دانشواژهای، تعریفی جامع برای معماری زمانها و مکانهای اسلامی است؟ یا اینکه کلیت این بحث، یک توهّم است، که برخاسته از نگاه تقلیلگرایانهی غربیهای مسیحی در مطالعهی تاریخ معماری سرزمینهای گستردهای موسوم به «اسلامی» است؟ آیا میتوان یک نگاه کلینگر به معماری اسلامی داشت؟ و آیا چنین کلنگری در سایر تقسیمبندیهای تاریخ معماری غرب هم با عنوان «معماری مسیحی» دیده میشود؟
این جُستار در آغاز، به شیوهی نگاه «اروپامحوری» غربیها در مطالعهی شرق بهمثابه «تقابل» میپردازد، سپس به نگاه شرقشناسان اروپایی در مطالعهی شرق بهمثابه «تمایز» اشاره میکند، به نوع نگاه «خودی» و «دیگری» تاریخنگاران معماری غربی به سرزمینهای «دیگری» میپردازد، و سپس با ظهور شرقشناسی به چگونگی پیدایش دانشواژهی «معماری اسلامی» اشاره میکند.
این نوشتار در ادامه، به تضادّ در نمادها میپردازد. از مقالهای از اولگ گرابار و مباحثی در باب تفسیر و تأویل نشانهها از میرچا الیاده به بررسی ضریب همبستگی و پیوستگی این نمادها در معماری اسلامی زمانها و مکانهای اسلامی یاد میکند.
اولگ گرابار -تاریخنگار هنر- در مقالهای، نمادها و نشانهها در معماری اسلامی را ناسازگار و ناپیوسته مییابد و بدین ترتیب، در اطلاق یک واژهی توصیفی کلی همچون «معماری اسلامی» تشکیک میکند.
در ادامه، این نوشتار، به تضادّ در شیوهها میپردازد. با استفاده از نگاه تخصصی یک معمار فرانسوی به نام آگوست شوآزی به مقولهی بررسی تاریخ معماری از مسیر شیوههای ساخت طاق و فناوری معماری، نگاه وی را به تاریخ معماری بررسی میکند. در بخش پایانی، مقاله به «تداوم و پیوستگی» در معماری ایرانی اشاره دارد که به نوعی، نفی یک ظرف بزرگ به نام «معماری اسلامی» است و گفتارهایی که به این موضوع پرداختهاند. در پایان هم این نوشته تلاش میکند با جمعبندی و استفاده از منابع و رویکردهای مطرح شده، تعریفی برای دانشواژهی «معماری اسلامی» ارائه نماید.
چند پرسش کلیدی
– آیا دانشواژهی «معماری اسلامی» وجود خارجی دارد؟
– آیا «معماری اسلامی» تعریفی جامع برای معماری زمانها و مکانهای اسلامی است؟ آیا معماری ایرانی پسااسلامی زیرمجموعهای از دستهبندی معماری اسلامی است؟
– آیا کلیتی به نام «معماری مسیحی» به درازای ۲۰ قرن و به وسعت سرتاسر جهان میتوانیم در نظر بگیریم؟ تاریخنگاران معماری چنین دانشواژهی وسیعی را استفاده کردهاند؟
– با وجود اینکه دانشواژهی «معماری مسیحی» به درازای ۲۰ قرن و به وسعت سرتاسر جهان نداریم، اما چرا تاریخنگاران هنر و معماری از دانشواژهی «معماری اسلامی» اینچنین بهرهای گرفتهاند؟
واژگان کلیدی
نقد معماری اسلامی، نمادگرایی، اولگ گرابار، آگوست شوآزی، ادوارد سعید، شرقشناسی، اروپامحوری، معماری ایرانی
برای خواندن متن کامل مقاله، شماره هشت مجله هنرنگار را خریداری نمایید.
