تاریخنگاریِ معماری در ایران
از دوران صفوی تا ایرانِ امروز
نگار منصوری
مطالعات مربوط به معماری ایران در بیش از یک سده گذشته به یکی از گستردهترین حوزههای پژوهش در تاریخ معماری، تاریخ هنر، باستانشناسی و مطالعات شهری تبدیل شده است. حاصل این پژوهشها مجموعه بزرگی از کتابها، مقالات، اسناد، نقشهها، تصاویر و روایتهایی است که امروزه بخش مهمی از شناخت ما از معماری و شهرهای تاریخی ایران را شکل میدهند. با این حال، در حالی که بناها، معماران، دورههای تاریخی و تحولات معماری بارها موضوع پژوهش قرار گرفتهاند، تاریخِ شکلگیری این دانش و تحول روایتهایی که فهم ما از معماری ایران را سامان دادهاند، کمتر بهعنوان موضوعی مستقل مورد بررسی قرار گرفته است.
آنچه امروز ذیل عنوان «تاریخ معماری ایران» شناخته میشود، حاصل سنتی واحد و پیوسته نیست. این دانش در بستر گونههای متنوعی از منابع و روایتها شکل گرفته است؛ از جغرافیاها، تواریخ محلی و سفرنامهها گرفته تا مستندنگاریهای قرن نوزدهم، پژوهشهای باستانشناختی، مطالعات تاریخ هنر، متون آموزشی، نشریات تخصصی، آرشیوها و تاریخهای شفاهی. هر یک از این منابع، معماری و شهر را از منظری متفاوت دیدهاند و پرسشهای متفاوتی را پیش روی آن قرار دادهاند. از همین رو، تاریخ معماری ایران را نمیتوان صرفاً مجموعهای از آگاهیهای انباشته درباره گذشته معماری دانست، بلکه باید آن را عرصهای از روایتها، مفاهیم و چارچوبهای تفسیری متنوع تلقی کرد که در دورههای مختلف شکل گرفته و دگرگون شدهاند.
تأمل در این منابع نشان میدهد که موضوع شناخت نیز در طول زمان ثابت نمانده است. آنچه در دورهای در قالب توصیف شهرها، بناها و سرزمینها مطرح میشد، در دورهای دیگر به موضوع مستندسازی، طبقهبندی تاریخی و پژوهشهای باستانشناختی تبدیل شد؛ سپس در پیوند با مباحثی چون میراث فرهنگی، هویت ملی و آموزش معماری بازتعریف گردید و در دهههای اخیر، با گسترش مطالعات شهری، تاریخ حرفه، آرشیوها، تاریخ شفاهی و تجربههای زیسته، ابعاد تازهای یافته است. از این منظر، تاریخنگاری معماری تنها تاریخ نوشتهشدن درباره معماری نیست، بلکه تاریخ تحول پرسشها، منابع و افقهایی است که از خلال آنها معماری و شهر در هر دوره فهم و تفسیر شدهاند.
مقاله حاضر با چنین رویکردی، تاریخنگاری معماری در ایران را از دوره صفوی تا امروز بررسی میکند. تمرکز مقاله بر منابع، موضوعات و سنتهای فکریای است که در دورههای مختلف در شکلگیری دانش تاریخی درباره معماری ایران نقش داشتهاند و از خلال آنها میتوان تحولات این حوزه را در نسبت با دگرگونیهای فرهنگی، علمی و حرفهای هر دوره بازخوانی کرد.
برای خواندن متن کامل مقاله، شماره هشت مجله هنرنگار را خریداری نمایید.
