هنرنگار-۸

قرن بیست‌ویکم شاهد گسستی بنیادین در پارادایم‌های زیبایی‌شناسی بوده است. اگر قرن هجدهم با امانوئل کانت بر «بی‌غرضی» در قضاوت زیبایی تأکید داشت و قرن بیستم با آدورنو و بودریار به نقد صنعت فرهنگ و وانموده‌ها پرداخت، قرن حاضر زیبایی‌شناسی را به عنوان یک «سیستم عامل» برای درک و برساختِ واقعیت بازتعریف کرده است. دیگر نمی‌توان زیبایی‌شناسی را به قلمرو هنر یا موزه محدود کرد؛ زیبایی‌شناسی اکنون منطقِ زیربناییِ اقتصاد، سیاست و هویت است. این مقاله با رویکردی تبارشناسانه، تحول ادراک حسی را در چهار فاز اصلی بررسی می‌کند: (۱) چرخش دیجیتال و زیبایی‌شناسی پسا-اینترنت، (۲) زیبایی‌شناسی سرمایه‌داری پلتفرمی و مقولات نوین حسی، (۳) زیبایی‌شناسی آنتروپوسن و بوم‌شناسی تاریک، و (۴) ظهور هوش مصنوعی و بحران عاملیت هنری. استدلال اصلی این پژوهش آن است که در قرن ۲۱، زیبایی‌شناسی از جایگاه «تأمل» به جایگاه «تعامل و تولید» نقل مکان کرده و به مکانیسم اصلی برای تولید «حقیقت» تبدیل شده است.

ما در میان دو در حرکتیم: پیشا‑کنش و واکنش. تاریخ بازی ناتمام است. در یک سو فاصله، تکه‌تکه‌گی؛ در سوی دیگر، کلیت تاریخ. نکته اصلی این نیست که اثر را در مناسبت با تاریخ‌اش نشان دهیم، بلکه این است که بتوانیم «تاریخی» را که آن را می‌شناسد — یعنی «اکنون تاریخی» — به تاریخی که اثر در آن پدید آمده است بگذرانیم. بدین سان معماری تبدیل به ارغنون (کتاب منطق) تاریخ می‌شود. تجربه تاریخی در دوران مدرن گسسته است و زبان روایت، قطعه وار می‌طلبد؛ دیگر محصول واقعیت عینی (کلیت تاریخی) نیست، بلکه فرآیند همگرایی داده‌های متنوع، تکه‌پاره و گسسته است.

ایران بر آستانه‌ای رسیده است که تاریخی دیگر لازم است تا نسبت‌های او را با جهان بازنگری و ترمیم کند یا از نو بسازد. ایران مدرن دو دستگاه روایی بزرگ ساخت (ملی‌گرایی و سنت‌گرایی) که هر دو بر آستانه‌ای رسیده که هر چند می‌تواند در فضای خاص خود کارا باشند، توان نقشه کشی مواجهه او با جهان را ندارند و وضعیتی که او تجربه می‌کند، تجربه‌ای که تنها می‌توان با مفهوم گسست آرنتی و امر نو به معنای امر صورت بندی نشده آن را تبیین کرد، نیاز به نوعی مواجهه‌ی باز-پس‌نگرانه با خود دارد تا بتواند چیزی را فرا بخواند که از پیش موجود نیست، بلکه در نسبت با این گسست معنابخش می‌شود. کل نگری، ریشه جو و سیاسی بودن ملی‌گرایی و ایدئولوژی‌گرایی و تقابل جویی سنت هیچکدام در جهان متکثر، نامتعین و آینده جوی امروز نمی‌تواند پشتوانه‌ی روایت‌های فرهنگی قرار گیرند. ایران به تاریخ‌های نو احتیاج دارد.

در سیر تاریخی معماری در ایران مدرن که محملی برای جایگزینی پی‌در‌پی وضعیت‌هاست؛ شاید بتوان با دید کوتاه‌ مدت به این توالی وضعیت‌ها نگاه کرد، وضعیت‌هایی که در عین وابستگی، باید هریک را در بستر خود خواند و صحنه‌ای کاریکاتورگونه از مقاطع زمانی و اجتماعی وابسته به معماری، در تاریخ‌نگاری آن‌ها ترسیم کرد. کاریکاتورگونه نه از باب جدی نبودن، بلکه به دلیل ساختن یک تصویر قابل خوانش در پرده‌ها و سطح‌های مختلف با نقاط پررنگ و شاخص همراه نقاط کمرنگ و کوچک درکنار یکدیگر.

این نوشتار بخشی از پژوهش‌هایی است که در خلال جستجوهایم برای نوشتن مدخل قهوه‌خانه‌ها به سفارش دانشنامه جهان اسلام بنیاد دائرة المعارف اسلامی، گردآوری کردم. مواجهه با لایه‌های گوناگون هنری، اجتماعی، سیاسی، در قالب قصه‌گویی، خنیاگری، تبلور هنرمندی مردمانی است که داستان‌هایشان را به خلاقانه‌ترین شکل ممکن به دیگری‌ها منتقل کرده‌اند. و این جایی است که شاید ترکیب واقعیت و خیال، امکان تمییز آن‌ها را دشوار کند، و البته بر رازآلودگی جهان صحه می‌گذارد. امری که در جهان معاصر هر چه بیشتر کمرنگ می‌شود و ما، همچنان نمی‌دانیم که با این حجم به ظاهر امر واقع، موجودات خوشبخت‌تر و راضی‌تری هستیم یا خیر.