خانهی ایران
[در سیتهی دانشگاهی پاریس]
همکاری کلود پَران با معماران پیشگام ایرانی
مهدی شادکار
خانهی ایران که در سال ۱۹۶۸ در «شهرک [سیته] بینالمللی دانشجویی پاریس» به پایان رسید، واپسین ساختمان از ۳۸ ساختمان در این شهرک دانشجویی بود که در زمینی به مساحت ۳۵ هکتار، مجموعه خوابگاههای دانشجویی را برای اسکان دانشجویان خارجی در پاریس، تشکیل میداد.
در اوایل دههی ۱۹۶۰، به پیشگامی فرح دیبا، طراحی پروژهی ساختمانی برای اسکان دانشجویان ایرانی عازم پاریس، به «محسن فروغی » سپرده میشود، و در ادامه، «حیدر غیایی شاملو»، به طراحی پروژه افزوده میشود. پس از اینکه دوبار طرحهای معماران برای پروژه،از سوی مدیریت سیته رد میشود، غیایی که از دوستانِ «آندره بلوک » [مجسمهساز و معمار و همکار با کلود پران] بود، پای او و «کلود پران» را نیز به پروژه میگشاید، تا پس از همفکری و تلاش تیم چهارنفره، طرح کنونی ارائه شده و پس از موافقت، ساخت آن آغاز میگردد.
خانهی ایران، از شاخصترین و برجستهترین ساختمانهای کلود پران، در میان مجموعهای غنی از سبکهای معماری از مدرنیستی تا منطقهگرایی، در درون «سیتهی پاریس» قرار دارد، که معماران مطرحی در آن آثار خود را ساختهاند. از جمله لوکوربوزیه، که طراحی خانهی برزیل و خانهی سوئيس را طراحی کرده است. همچنین «خانهی ایران» نمونهی یک همکاری بینظیر بین معماران شهیر ایرانی در دوران طلایی، و معمار بزرگ جهانی در دوران مدرن است.
«سیتهی دانشگاهی پاریس» [سیته اونیوِرسیتر]، یک ایدهی رویایی اومانیستی بود که در سال ۱۹۲۰ با ترکیب مفاهیم آموزشی ایدئولوژیک که به کالج های دانشگاهی قرون وسطی و باغ شهرها به سبک انگلیسی باز می گردد، در باغی در جنوب پاریس راهاندازی شد. این مجموعه، مسکن دانشجویی را از طریق مِزونها [خانهها] که بودجه و ساخت آن توسط دولتهای خارجی تامین میشد، ارائه میداد.
در سال ۱۹۵۸، دولت ایران تصمیم به ارائه پروژهای برای ساختمان گرفت و محسن فروغی را به عنوان معمار انتخاب کرد. طرح نخست فروغی، که پلان باریکی بود که در کنار جادهی کمربندی جدید کلانشهر پاریس [بولوار پریفریک در حال ساخت در آن زمان]، سازگار نبود، در نهایت توسط مدیریت «سیته اونیورسیتر» رد شد. فروغی در سال ۱۹۶۰ معمار «حیدر غیایی شاملو» را به کار گرفت و برای راهنمایی پروژه به «آندره بلوک»مراجعه کرد. بلوک اجرای آن را به کلود پَران سپرد، که با او پروژه ساخت استودیوی خانگی خود را در «کَپ آنتیب» تکمیل میکرد، که ورود کلود پَران به تیم طراحی، بر نسخهی نهایی پروژه را در «سیته» بسیار اثرگذار بود. نخستین «اسکلت» ساخته شده در کل این محوطه حفاظت شده، خانهی ایران است که بین «بنیاد آلمان» [خانهی هاینریش هاین] در ضلع شرقی و «خانهی دانشجویان مهندس هنر و صنایع» در ضلع غربی قرار گرفته است.
این بنا شامل یک ساختمان اصلی (مسکن دانشجویی و آپارتمان مدیر) است که سازهی فلزی آن تا ارتفاع نزدیک به ۳۸ متر بلندی دارد، و یک ساختمان دو طبقه کم ارتفاع که برای قرار دادن مناطق مشترک طراحی شده است. این سازه که بسیار خوب [بهتر از طرحهای پیشین رد شده] با این سایت که سابقا محل نخاله و انباشت خاک بوده، سازگار شده است، از قاب فلزی تا شده و جوش داده شده تشکیل شده است که توسط تیرهایی، سه تاق [قاب] را که به رنگ سیاه رنگ آمیزی شدهاند، به هم متصل کرده است. جالبترین ویژگیهای معماری این مجموعه، دو بلوک چهار طبقه آویزان [معلق] از این چهارچوب اولیه، و پلهی مارپیچ دوگانهی بیرونی برای خروج اضطراری [آتشسوزی] است. این ساختمان دارای ۱۰۰ اتاق برای خوابگاه دانشجویی است.
در دوران پهلوی، دولت ایران، در نهایت در سال ۱۹۷۲ مدیریت خانهی ایران را به سیته بینالمللی دانشگاهی واگذار کرد و درواقع آنرا رها کرد تا بتواند از یکی از کانونهای تجمع کنفدراسیون بینالمللی دانشجویان مبارز برضد شاه در پاریس، خلاص شود. از دوران پیش از انقلاب ایران در بین دانشجویان ایرانی در فرانسه، شایعاتی وجود دارد مبنی بر اینکه شاه با عصبانیت از اینکه [نقل به مضمون] «دانشجویان ایرانی را بورسیه میکنیم و میفرستیم پاریس درس بخوانند، خوابگاه مفت و مجانی هم به آنها میدهیم، آنوقت آنها در آنجا برضد ما پاتوق میکنند»، به سفیر ایران در پاریس میگوید که این ساختمان را به قیمت نمادین «یک فرانک» به سیته یا شهرداری پاریس بفروشد!
این ساختمان از آن زمان و پس از تغییر مالکیت آن از دولت ایران به هیات امنای سیته اونیورسیتر، با تغییر نام، به «بنیاد ابنسینا» تبدیل شد و همچنین در سال ۲۰۰۸ به فهرست آثار تاریخی و میراث فرهنگی فرانسه در شهر پاریس، افزوده شد.
تارنمای وزارت فرهنگ فرانسه، در توضیحی که در صفحهی اختصاصی «بنیاد ابنسینا» در «پلاتفُرم شفاف میراث فرهنگی» منتشر کرده است، چنین مینویسد:
«پاویوون ابن سینا»، سابقا «خانهی ایران»، آخرین خانهای است که در سیته دانشگاهی پاریس ساخته شده است. این بنا، مدیون معماران ایرانی محسن فروغی و حیدر غیایی است، و همچنین آندره بلوک و کلود پَران که ساختمان را تکمیل کردند. اولین پروژهها به سال ۱۹۶۱ برمیگردد. این ساختمان در سال ۱۹۶۹ بازگشایی شد. این ساختمان یکی از نمونههای نادر در فرانسه از یک ساختمان معلق با یک مگا-سازه [سازهی ماکرو] است. سه قاب به ارتفاع سی و هشت متر، دو بلوک چهار طبقه را که برای اتاقخوابها در نظر گرفته شده است حمل میکنند. یک فضای خالی «وُید» بین دو بلوک وجود دارد که آپارتمان مدیریت و تراس، آن را پر میکند. دو حجم در طبقه همکف شامل پذیرایی و اتاقهای مشترک است. یک پلکان فلزی یادمانی [مونومانتال] که یک مارپیچ معکوس دوگانه را تشکیل می دهد، به نمای غربی، به طور کور [رو به ساختمان] متصل شده است.
این بنا از آن جهت پر اهمیت است ،که تحت تاثیر گفتمان هنری دهه ۶۰ است از دو بلوک آویزان ( معلق ) تشکیل شده است که این آویزان بودن بلوکها در سازهی ساختمان هم مشخص است. روح معلق بودن در بنا موج میزند. بلوکهای جدا از هم نمایانگر مدولار بودن هستند. و سازه های بزرگ (مگا سازه) در بنا، سازههای خارجی هستند که امکان آویزان بودن بلوکها و ایجاد دو بلوک مدولار را فراهم میکنند.
آیا «خانهی ایران» یک مگا-استراکچر است؟
گاهی اوقات دیدن یک شاهکار متناقض میتواند ظریف باشد. نرم و جامد/ مخملی و خشن. این اتفاق روی این شاهکار معماری افتاده است. «خانهی ایران»، همکاری معماران با یک آرتیست مجسمهساز. این شکلپذیری هنرمندانه است که با اَبَرسازه، به گونهای متناقض، به معماری تبدیل شده است. همچنین در اینجا کنتراست وجود دارد. در نمای سیاه/سفید ساختمان. تعلیق وجود دارد؛ بیان جرم معلق، در قاب فولادی. مدولار بودن وجود دارد. فرم مدولار حجمهای معلق. به نظر میرسد که ساختمان را می توان با سه و چهار حجم معلق اضافی در بالا ادامه داد. مانند نقاشیهای «پیت موندریان». اینچنین است که معماران طراح این پروژه، غوطهور در دریای گفتمانهای حاکم بر هنر و معماری دوران مدرن، یک بنای اورتوگونال تیزگوشهی مدولار، درعین حال نرم و مجسمهوار [در بخش پلههای بیرونی ] طراحی میکنند. معماریای که به مهندسی مگا-سازه مینازد، درواقع سه قاب وارونهی عمودی، که با دوقاب افقی به هم وصل شدهاند و اینچنین برپا گشتهاند. و این پنج قاب ارتوگونال درهمتنیده، دو حجمِ چهار-طبقهای را از بالا آویزان نگهداشتهاند.
به گفته رالف ویلکاکسون، تعریف چهار بخشی از ابرساختار به شرح زیر است:
۱. ساخته شده از واحدهای مدولار.
۲. قابلیت گسترش زیاد یا حتی «نامحدود».
۳. چارچوب ساختاری که واحدهای سازهای کوچکتر (مثلاً اتاقها، خانهها، یا ساختمانهای کوچک یا انواع دیگر) را میتوان پس از پیشساخته شدن در جای دیگر، در آن «وصل کرد» یا «متصل کرد».
۴. یک چارچوب سازهای که انتظار می رود عمر مفیدی بسیار بیشتر از عمر مفید واحدهای کوچکتری داشته باشد که ممکن است آن سازه آنها را حمل کند.
بنابراین با توجه به این تعریف چهار قسمتی می توان گفت خانهی ایران، نوعی مگا-استراکچر [اَبَرسازه] است. زیرا سازهی قاب به طوری مگا سازه است، اکسپوز است و دو حجم گستردهی مکعب مستطیلی را به طور معلق [آویزان] بر روی خود تحمل میکند.
از سال ۲۰۰۷ این خانه به دلیل فرسودگی دیگر پذیرای دانشجویان نیست. اما در ژوئن ۲۰۲۱، بازسازی آن آغاز شده که توسط هیات امنای سیته پشتیبانی میشود. این بازسازی، با احترام به روح کار «کلود پران»، ساختمان را بازسازی میکند، آن را با استانداردهای ایمنی ارتقا میدهد و عملکرد صوتی و حرارتی آن را بهبود میبخشد. این نوسازیها منجر به ایجاد ۱۱۱ [یا ۱۵۸] واحد مسکونی جدید در محوطه دانشگاه میشود. کارفرمای بازسازی این ساختمان «مدیریت املاک شهر پاریس» و «شهر پاریس» [شهرداری] است.بازسازی را شرکت «بگن و ماچینی» انجام خواهد داد که تخصص بازسازی ابنیه متالیک [فلزی] قرن بیستم را دارد. در نهایت، «بنیاد ابن سینا» درهای خود را در سال ۲۰۲۳به روی دانشجویان باز خواهد کرد.
برای خواندن متن کامل مقاله، همراه با پانویسها و عکسهای تکمیلی از خانهی ایران، شماره شش مجله هنرنگار را خریداری نمایید.
